The Guardian’ın 170’ten fazla yazar, eleştirmen ve akademisyenin oylarıyla hazırladığı “tüm zamanların en iyi 100 romanı” listesinde George Eliot’ın Middlemarch romanı ilk sırada yer aldı. Listede Türk romanı yok. Liste, seçilen romanlar kadar seçici kurulun tercihleri, dışarıda bırakılan yazarlar ve edebiyat kanonunun bugün nasıl okunduğuna dair tartışmalarla da gündeme geldi.
The Guardian, “tüm zamanların en iyi 100 romanı” listesini yayımladı. Gazete, bu tür listelerin doğası gereği hem okuru yeni okumalar için teşvik ettiğini hem de dışarıda bırakılan isimler ve sıralamalar nedeniyle tartışma yarattığını belirtiyor. Bu nedenle liste kesin bir edebiyat hükmü olarak değil, roman tarihine bugünün okuma alışkanlıkları ve kültürel duyarlılıkları içinden bakan bir tablo olarak takdim ediliyor.
Guardian’ın Yayımladığı “Tüm Zamanların En İyi 100 Romanı” Listesi
100- Antonia (My Ántonia) – Willa Cather
99- Arabulucu (The Go-Between) – L.P. Hartley
98- Yol (The Road) – Cormac McCarthy
97- Madde 22 (Catch-22) – Joseph Heller
96- Pedro Páramo – Juan Rulfo
95- Yuvaya Dönüş (The Return of the Native) – Thomas Hardy
94- Bilinen Dünya (The Known World) – Edward P. Jones
93- Görünmez Kentler (Invisible Cities) – Italo Calvino
92- Duygusal Eğitim (Sentimental Education) – Gustave Flaubert
91- Yaşam ve Yazgı (Life and Fate) – Vasili Grossman
90- Jacob’ın Odası (Jacob’s Room) – Virginia Woolf
89- Karanlığın Sol Eli (The Left Hand of Darkness) – Ursula K. Le Guin
88- Ragtime – E.L. Doctorow
87- Güzellik Çizgisi (The Line of Beauty) – Alan Hollinghurst
86- Yürek Burgusu (The Turn of the Screw) – Henry James
85- Vejetaryen (The Vegetarian) – Han Kang
84- Yetenekli Bay Ripley (The Talented Mr Ripley) – Patricia Highsmith
83- Silahlara Veda (A Farewell to Arms) – Ernest Hemingway
82- Aşkın Sonu (The End of the Affair) – Graham Greene
81- Buddenbrooklar (Buddenbrooks) – Thomas Mann
80- Rebecca – Daphne du Maurier
79- Dağlardan Duyur Onu (Go Tell It on the Mountain) – James Baldwin
78- Bay Biswas İçin Bir Ev (A House for Mr Biswas) – V.S. Naipaul
77- Gökkuşağı (The Rainbow) – D.H. Lawrence
76- Dracula – Bram Stoker
75- En Mavi Göz (The Bluest Eye) – Toni Morrison
74- Tedirginlik Koşulları (Nervous Conditions) – Tsitsi Dangarembga
73- Austerlitz – W.G. Sebald
72- Müşterek Dostumuz (Our Mutual Friend) – Charles Dickens
71- Yakın (Kindred) – Octavia E. Butler
70- Adsız Sansız Bir Jude (Jude the Obscure) – Thomas Hardy
69- Suç ve Ceza (Crime and Punishment) – Fyodor Dostoyevski
68- Kan Meridyeni (Blood Meridian) – Cormac McCarthy
67- Niteliksiz Adam (The Man Without Qualities) – Robert Musil
66- Usta ile Margarita (The Master and Margarita) – Mihail Bulgakov
65- Renklerden Moru (The Color Purple) – Alice Walker
64- İyi Asker (The Good Soldier) – Ford Madox Ford
63- İnci Gibi Dişler (White Teeth) – Zadie Smith
62- Yükselen Güneşin Ülkesinde (Half of a Yellow Sun) – Chimamanda Ngozi Adichie
61- Satürn’ün Halkaları (The Rings of Saturn) – W.G. Sebald
60- Howards End – E.M. Forster
59- Beni Asla Bırakma (Never Let Me Go) – Kazuo İşiguro
58- Utanç (Disgrace) – J.M. Coetzee
57- Ses ve Öfke (The Sound and the Fury) – William Faulkner
56- Mansfield Park – Jane Austen
55- Dalgalar (The Waves) – Virginia Woolf
54- Orlando – Virginia Woolf
53- Venüs’ün Geçişi (The Transit of Venus) – Shirley Hazzard
52- Altın Kase (The Golden Bowl) – Henry James
51- Benim Olağanüstü Akıllı Arkadaşım (My Brilliant Friend) – Elena Ferrante
50- Geniş, Geniş Bir Deniz (Wide Sargasso Sea) – Jean Rhys
49- Hassas Bir Denge (A Fine Balance) – Rohinton Mistry
48- Dönüşüm (The Metamorphosis) – Franz Kafka
47- Gurur Dünyası (Vanity Fair) – William Makepeace Thackeray
46- Leopar (The Leopard) – Giuseppe Tomasi di Lampedusa
45- Altın Defter (The Golden Notebook) – Doris Lessing
44- Giovanni’nin Odası (Giovanni’s Room) – James Baldwin
43- Gölün Evi (Housekeeping) – Marilynne Robinson
42- Büyülü Dağ (The Magic Mountain) – Thomas Mann
41- Karanlığın Yüreği (Heart of Darkness) – Joseph Conrad
40- Süleyman’ın Şarkısı (Song of Solomon) – Toni Morrison
39- Gözleri Tanrı’yı Seyrediyordu (Their Eyes Were Watching God) – Zora Neale Hurston
38- Masumiyet Çağı (The Age of Innocence) – Edith Wharton
37- Görülmeyen Adam (Invisible Man) – Ralph Ellison
36- Damızlık Kızın Öyküsü (The Handmaid’s Tale) – Margaret Atwood
35- Büyük Umutlar (Great Expectations) – Charles Dickens
34- Kurtlar Hanedanı (Wolf Hall) – Hilary Mantel
33- David Copperfield – Charles Dickens
32- Küçük Şeylerin Tanrısı (The God of Small Things) – Arundhati Roy
31- Bayan Jean Brodie’nin Baharı (The Prime of Miss Jean Brodie) – Muriel Spark
30- Frankenstein – Mary Shelley
29- Solgun Ateş (Pale Fire) – Vladimir Nabokov
28- Karamazov Kardeşler (The Brothers Karamazov) – Fyodor Dostoyevski
27- Dava (The Trial) – Franz Kafka
26- Don Kişot (Don Quixote) – Miguel de Cervantes
25- Lolita – Vladimir Nabokov
24- Günden Kalanlar (The Remains of the Day) – Kazuo Ishiguro
23- Geceyarısı Çocukları (Midnight’s Children) – Salman Rushdie
22- Parçalanma (Things Fall Apart) – Chinua Achebe
21- Bir Hanımefendinin Portresi (The Portrait of a Lady) – Henry James
20- Uğultulu Tepeler (Wuthering Heights) – Emily Brontë
19- Tristram Shandy Beyefendi’nin Hayatı ve Görüşleri (The Life and Opinions of Tristram Shandy, Gentleman) – Laurence Sterne
18- İkna (Persuasion) – Jane Austen
17- Yüzyıllık Yalnızlık (One Hundred Years of Solitude) – Gabriel García Márquez
16- Bin Dokuz Yüz Seksen Dört (Nineteen Eighty-Four) – George Orwell
15- Moby Dick / Beyaz Balina – Herman Melville
14- Bayan Dalloway (Mrs Dalloway) – Virginia Woolf
13- Emma – Jane Austen
12- Kasvetli Ev (Bleak House) – Charles Dickens
11- Muhteşem Gatsby (The Great Gatsby) – F. Scott Fitzgerald
10- Madam Bovary (Madame Bovary) – Gustave Flaubert
9- Gurur ve Önyargı (Pride and Prejudice) – Jane Austen
8- Jane Eyre – Charlotte Brontë
7- Savaş ve Barış (War and Peace) – Lev Tolstoy
6- Anna Karenina (Anna Karenina) – Lev Tolstoy
5- Kayıp Zamanın İzinde (In Search of Lost Time) – Marcel Proust
4- Deniz Feneri (To the Lighthouse) – Virginia Woolf
3- Ulysses – James Joyce
2- Sevilen (Beloved) – Toni Morrison
1- Middlemarch – George Eliot
Yazarlar, eleştirmenler ve akademisyenlerden oluşan 170’i aşkın ismin katılımıyla hazırlanan listede ilk sırayı George Eliot’ın Middlemarch romanı aldı. Toni Morrison’ın Beloved’ı ikinci, James Joyce’un Ulysses’i üçüncü, Virginia Woolf’un To the Lighthouse’ı dördüncü, Marcel Proust’un In Search of Lost Time’ı ise beşinci sırada yer aldı. Guardian’ın yayımladığı ana listede ilk 10’da ayrıca Tolstoy, Charlotte Brontë, Jane Austen ve Gustave Flaubert gibi roman tarihinin önemli isimleri bulunuyor.
Guardian’ın listeye ilişkin arka plan yazısı ise sıralamanın nasıl oluştuğuna ve seçici kurulun tercihlerine dair önemli ayrıntılar içeriyor. Yazıya göre romancı, eleştirmen ve akademisyenlerden oluşan katılımcılardan kendi ilk 10 romanlarını sıralamaları istendi; bu tercihler puanlanarak genel liste oluşturuldu. Salman Rushdie, Anne Enright, Yiyun Li, Elif Şafak, Ian McEwan, Maggie O’Farrell, Colm Tóibín, Lorrie Moore, Katherine Rundell ve Stephen King gibi isimler de oy kullananlar arasında yer aldı.
Listede Türk Romanına Yer Yok
Guardian’ın 100 romanlık listesi yalnızca İngilizce yazılmış eserlerden oluşmuyor; İngilizceye çevrilmiş dünya edebiyatı örneklerine de yer veriyor. Ancak özgün yazım dili esas alındığında listedeki 100 romanın 77’si İngilizce. Almanca 7, Rusça 6, Fransızca, İspanyolca ve İtalyanca üçer, Korece ise bir romanla temsil ediliyor. Türkçe yazılmış herhangi bir roman ise ilk 100 içinde yer almıyor.
Bu dağılım, listenin dünya edebiyatına açılan bir yönü bulunsa da ağırlığın belirgin biçimde İngilizce romanda kaldığını gösteriyor. Ahmet Hamdi Tanpınar, Peyami Safa, Oğuz Atay, Yaşar Kemal, Orhan Pamuk gibi Türk romanının önemli isimlerinden hiçbir eserin listede yer almaması dikkat çekici bulundu.
Seçici kurulda adı görülen Elif Shafak, Merve Emre ve Elif Batuman gibi isimlerin de onar kitaplık listelerinde Türkçe kaleme alınmış bir romana yer vermediği görüldü.
Seçici kurulda Rushdie, McEwan, King gibi isimler yer alıyor
Guardian’ın arka plan yazısına göre liste, dünya çapından 170’i aşkın romancı, eleştirmen ve akademisyenin oylarıyla oluşturuldu. Katılımcılardan kendi ilk 10 romanlarını sıralamaları istendi; bu tercihler puanlanarak 100 romanlık genel listeye dönüştürüldü. Guardian, oy kullanan isimler arasında Salman Rushdie, Anne Enright, Yiyun Li, Ian McEwan, Maggie O’Farrell, Colm Tóibín, Lorrie Moore ve Katherine Rundell gibi yazarların bulunduğunu aktarıyor.
Listenin yaşayan yazarlar bakımından dikkat çeken ismi ise Salman Rushdie oldu. Guardian’a göre Rushdie, Midnight’s Children ile listenin en yüksek sıradaki yaşayan yazarı konumunda. 23. sıradaki roman, Hindistan’ın bağımsızlığı arifesinde açılan büyülü gerçekçi anlatısıyla modern romanın güçlü örnekleri arasında gösteriliyor.
“Okuma hafızası, kişisel karşılaşmalar ve kuşak deneyimleriyle de şekillenen bir tercih toplamı ”
Guardian’ın aktardığına göre seçici kurulda yer alan Stephen King, böylesi bir liste hazırlamanın zorluğuna dikkat çekerek 10 kitaplık tercihin yeterisiz olduğunu belirtti. King, kendi listesinde Dickens’a yer veremediği için üzgün olduğunu; David Copperfield ya da Oliver Twist için yer açmayı istediğini söyledi. Bu açıklama, “en iyi romanlar” listelerinin kaçınılmaz biçimde eksik kalacağına dair tartışmayı da beraberinde getirdi.
David Nicholls ise tercihlerinin “etkilenmeye açık bir yaşta okuduğu romanlara” doğru eğilim gösterdiğini ifade etti. Bernardine Evaristo da listesini “tüm zamanlardaki favorileri” arasından oluşturduğunu belirtti. Guardian’ın yazısında yer alan bu açıklamalar, listenin yalnızca nesnel bir edebiyat ölçümü olarak değil; okuma hafızası, kişisel karşılaşmalar ve kuşak deneyimleriyle de şekillenen bir tercih toplamı olarak görülmesi gerektiğini düşündürüyor.
Guardian: “Bu edebiyat, bilim değil”
Guardian da listenin nihai ve tartışmasız bir sıralama olarak görülmemesi gerektiğini vurguluyor. Gazete, listenin “partial” olduğunu, yani kaçınılmaz biçimde kısmi kaldığını belirtiyor ve edebiyat söz konusu olduğunda kesin bir bilimsel hükümden söz edilemeyeceğini ifade ediyor. Değerlendirme yazısında “bu edebiyat, bilim değil” anlamına gelen bir uyarıyla, “en iyi roman” sorusunun tek bir ölçütle cevaplanamayacağına dikkat çekiliyor.
Bu ihtiyatlı çerçeve, listenin haber değerini de artırıyor. Çünkü Guardian’ın listesi, yalnızca “hangi roman kaçıncı oldu?” sorusuna cevap vermiyor; edebiyat kanonunun bugün hangi ölçütlerle yeniden okunduğunu da gündeme taşıyor. Bir romanın türü dönüştürmesi, okuru etkilemesi, toplumsal hafızada yer edinmesi ya da kendi döneminin ruhunu taşıması gibi farklı ölçütler, sıralamanın arkasındaki tartışmalı zemini oluşturuyor.
Middlemarch neden zirvede?
Listenin ilk sırasında yer alan George Eliot’ın Middlemarch romanı, Guardian’ın değerlendirmesinde aşk, inanç, dostluk, ihanet, bilim, siyaset, ahlak ve iktidar gibi geniş temaları bir araya getiren büyük bir roman olarak öne çıkarılıyor. Guardian’ın aktardığına göre seçici kuruldan bir isim, Middlemarch için “bu romanı okuyan hiç kimsenin ondan değişmeden çıkamayacağı” yorumunu yaptı.
Bu değerlendirme, Middlemarch’ın yalnızca tarihsel bir klasik olarak değil, okur üzerinde dönüştürücü bir etki bırakan romanlardan biri olarak görüldüğünü gösteriyor. Guardian yazısında Virginia Woolf’un Middlemarch için yaptığı meşhur değerlendirmeye de atıf yapılıyor; Woolf, romanı “yetişkinler için yazılmış az sayıdaki İngiliz romanından biri” olarak nitelendirmişti.
Listede en çok oy alan yazar: Woolf, Austen ve Dickens
Listenin dikkat çeken yönlerinden biri de kadın yazarların önceki Guardian listelerine kıyasla daha güçlü biçimde temsil edilmesi oldu. Guardian’ın aktardığı verilere göre 2003 listesindeki kadın yazar sayısı 16, 2015 listesindeki sayı 21 iken, 2026 listesinde bu sayı 36’ya yükseldi. Gazete, bu değişimi “büyük beyaz erkek yazar” merkezli kanonun tümüyle ortadan kalkması şeklinde değil; fakat gerekli bir “yeniden ayarlama” işareti olarak yorumluyor.
Bu çerçevede Virginia Woolf özellikle öne çıkıyor. Woolf, To the Lighthouse, Mrs Dalloway, Orlando, The Waves ve Between the Acts gibi romanlarıyla listede beş kez yer aldı. Guardian’a göre Woolf, bu sayıyla listede en çok oy alan yazar oldu; Jane Austen ve Charles Dickens ise dörder romanla onu izledi.
Yaşayan yazarlar arasında Salman Rushdie ilk sırada
Listede yaşayan yazarlar arasında en yüksek sırayı Salman Rushdie aldı. Rushdie’nin Midnight’s Children romanı 23. sıraya yerleşti. Guardian, romanı Hindistan’ın bağımsızlığı arifesinde açılan “büyülü gerçekçi” bir eser olarak anıyor ve eserin daha önce Booker of Bookers ödülüyle de öne çıktığını hatırlatıyor.
Çağdaş edebiyattan başka isimler de listede yer buldu. Kazuo Ishiguro’nun The Remains of the Day’i, Han Kang’ın The Vegetarian’ı, Hilary Mantel’in Wolf Hall’u, Margaret Atwood’un The Handmaid’s Tale’i, Elena Ferrante’nin My Brilliant Friend’ü, Chimamanda Ngozi Adichie’nin Half of a Yellow Sun’ı ve Zadie Smith’in White Teeth’i listede dikkat çeken çağdaş romanlar arasında yer aldı.
Dışarıda kalanlar da gündem oldu
Guardian’ın arka plan yazısında listenin asıl tartışmalı yanlarından birinin dışarıda kalan isimler olduğu belirtiliyor. Philip Roth, John Updike, Norman Mailer, Martin Amis, Ian McEwan’ın Atonement’ı, Tolkien, C. S. Lewis, William Golding, Angela Carter, Iris Murdoch, John le Carré ve Stephen King gibi isimlerin listede yer almaması dikkat çekti. Guardian, özellikle geç 20. yüzyıl Amerikan edebiyatının bazı erkek yazarların dışarıda kalmasını, güncel okuma duyarlılıkları ve #MeToo sonrası tartışmalarla ilişkilendiriyor.
Tür edebiyatı açısından da liste sınırlı bir temsil sunuyor. Ursula K. Le Guin’in The Left Hand of Darkness romanı listeye girerken, Tolkien, John le Carré ve Stephen King gibi popüler tür edebiyatının güçlü isimleri dışarıda kaldı. Guardian bu durumu, bilimkurgu, polisiye ve komik roman gibi türlerin bu tür “edebî yarışlarda” çoğu zaman geride kalmasıyla açıklıyor.
Peki, liste hakkındaki görüşleriniz neler ve siz listenizde hangi romanlara yer verirdiniz?
